Stefan Drössler: Orson Welles w Europie

28 Października

opublikuj:

Rok 2015 był rokiem Orsona Wellesa: 6 maja minęła 100. rocznica jego urodzin, a 10 października 30. rocznica śmierci amerykańskiego aktora i reżysera legendarnych inscenizacji teatralnych, audycji radiowych, klasyków filmowych i pokazów magii, który także pisał gościnnie w kolumnach wielkich dzienników i pojawiał się jako gość mile widziany w telewizyjnych programach rozrywkowych. Film Obywatel Kane przoduje na wielu listach jako „najlepszy film wszech czasów”, Dama z Szanghaju i Dotyk zła należą do najpopularniejszych klasyków, na ich temat opublikowano niezliczone analizy, filmy te są dostępne na całym świecie jako nagrania na płytach DVD i Blu-ray. Film Wspaniałość Ambersonów uchodzi za niedoceniany majstersztyk, który wciąż czeka na odkrycie i kosztowną restaurację, a okryte legendą, nieukończone późne dzieło Druga strona wiatru, traktowane jako autobiograficzne rozliczenie się z systemem Hollywood, jest obiektem chaotycznych spekulacji i projektów rekonstrukcji umieszczanych na pierwszych stronach gazet. Orson Welles, amerykański geniusz, który potrafił korzystać ze środków masowego przekazu XX wieku i zręcznie omijał system Hollywood, aby realizować własne artystyczne wizje, otrzymywał pochwały i wyrazy szacunku. Na temat żadnego amerykańskiego filmowca nie opublikowano tylu książek i nie zorganizowano tylu konferencji, stał się mitem, a jednocześnie pojawia się także jako fikcyjna postać w filmach Tima Burtona, Petera Jacksona, Tima Robbinsa, Richarda Linklatera oraz w serialu telewizyjnym Simpsonowie.

Na pytanie, gdzie znajduje się jego dom, Orson Welles odpowiedział w jednym z wywiadów: To jest problem. Jako dziecko ciągle się przenosiłem. Miałem wiele domów, bardzo chciałbym mieć jeden – ale nie mam… Wcześnie poznał Europę. Już w 1929 roku jako czternastolatek zwiedził Anglię, Francję, Niemcy, Austrię i Włochy podczas 10-tygodniowej podróży. Kiedy dwa lata później ukończył Todd School for Boys, wyruszył na samotną 7-miesięczną podróż po Irlandii, zatrudnił się jako aktor w Gate Theatre i zebrał pierwsze profesjonalne doświadczenia teatralne, z których czerpał przez całe życie. W roku 1933 podróżował przez Maroko do Hiszpanii, gdzie jako „El Americano” występował w Sewilli w roli toreadora. Wspólnie ze swoim nauczycielem z Todd School 19-letni Welles opublikował w 1934 roku bestseller Everybody’s Shakespeare zawierający opracowane, klasyczne sztuki angielskiego dramaturga oraz instrukcje na temat ich interpretacji i wystawienia na scenie dla amerykańskich szkół. W Nowym Jorku Welles zyskał sławę dzięki legendarnym inscenizacjom teatralnym europejskich klasyków autorstwa Williama Szekspira, Christophera Marlowe’a i Eugène Labichego. W roku 1948, za czasów makkartyzmu, jako lewicowy liberał, który zajmował zdecydowane stanowisko wobec faszyzmu i dyskryminacji rasowej, Welles opuszcza USA i przebywa we Włoszech, Anglii, Hiszpanii i Francji. Do USA wraca tylko z racji pojedynczych projektów, na określony czas. W Europie w absurdalnych niekiedy okolicznościach powstają jego filmy finansowane samodzielnie: Otello, Pan Arkadin, Proces, Falstaff, Nieśmiertelna historia i F jak fałszerstwo.

Żaden ze stworzonych przez Orsona Wellesa w Europie filmów nie znajduje oddźwięku w Ameryce. Po wyprodukowaniu filmu Dotyk zła (1958) reżyser nie może już tworzyć w USA. Jako hollywoodzka legenda w 1971 otrzymuje honorowego Oscara, jednak żadne studio i żaden producent nie są gotowi do sfinansowania jego własnego filmu. Odbierając w 1975 roku nagrodę za całokształt pracy przyznaną przez Amerykański Instytut Filmowy, Orson Welles w podziękowaniu nazywa siebie „indywidualistą”: Indywidualista może iść własną drogą, ale nie uważa, że jest jedyna, a nawet że jest ona najlepsza, chyba że dla niego samego. I nie wyobrażajcie sobie, że cała ta rozbiegana bohema oznacza wolność. Po prostu obowiązki, których jestem niewolnikiem, są inne niż wasze. Na przykład, finansuję swoją pracę reżyserską, pracując jako aktor. Płacę za swoją pracę swoją własną pracą (czyli jestem wariatem). Nie jestem jednak wystarczająco zwariowany, żeby uważać się za wolnego. Jest jednak faktem, że wiele z tych filmów, które dzisiaj obejrzeliście, nigdy by nie powstało bez tego. W Europie Orson Welles zdobywa uznanie przede wszystkim francuskich krytyków z otoczenia „Cahiers du Cinéma” jako autor i niezależny artysta, który pracuje daleki od jakichkolwiek harmonogramów i ograniczeń produkcji, jednak jego reputacja cierpi z powodu zarzutu, jakoby jego filmy pozostawały nieukończone. W latach 80. Orsonowi Wellesowi nie udaje się już zebrać budżetu na realizację jednego ze swoich ulubionych projektów The Dreamers czy Król Lear. W 1983 na pytanie, jaką radę mógłby dać młodym filmowcom, Welles odpowiedział następująco: Nie próbujcie robić filmu! Znajdźcie sobię dziedzinę sztuki, która pozwoli wam skupić się na swojej pracy zamiast szukania pieniędzy, awantur z dystrybutorami, sprzedawania swoich filmów, czyli zajmowania się wszystkim, poza pracą. Jeśli jesteś malarzem, rzeźbiarzem lub pisarzem, budzisz się rano i zaczynasz pracować. Jeśli jesteś filmowcem, większość czasu spędzasz NIE robiąc filmów. Więc nie róbcie filmów, jeśli nie musicie. Ale jeśli jednak musicie, to zaczynajcie!

W skład sekcji „Orson Welles in Europe” oprócz dużych filmów, które Orson Welles nakręcił w Europie, wchodzą epizody z – częściowo nigdy nietransmitowanych – eseistycznych seriali telewizyjnych, w których reżyser w roli obieżyświata prezentuje europejskie kraje i metropolie oraz fragmenty nieukończonych filmów z jego dorobku, które Oja Kodar, długoletnia najbliższa współpracowniczka, towarzyszka życia i muza Wellesa, przekazała po jego śmierci Muzeum Filmowemu w Monachium. Pochodząca z Chorwacji Oja Kodar, którą Orson Welles poznał w latach 60., była dla reżysera ucieleśnieniem niezależnego artysty. Studiowała rzeźbiarstwo na Akademii Sztuk Pięknych w Paryżu i jak on pracowała jako aktorka i modelka. Od roku 1967 współpracowała przy prawie wszystkich projektach filmowych Wellesa, pisała z nim scenariusze i była obecna podczas nagrań filmowych, nawet gdy nie stała przed kamerą, była „dziewczyną do wszystkiego”. W latach 70. Welles przyjmował role w jugosłowiańskich produkcjach, żeby być blisko Oji, miał też możliwość korzystania z ich technicznego wyposażenia w swoich własnych produkcjach. W ten sposób został nakręcony thriller The Deep z Oją Kodar na tle dalmatyńskiego wybrzeża w głównej roli, tak też powstały części adaptacji Szekspira – Kupiec z Wenecji w Trogirze. Ponieważ Oja Kodar nie podjęła się roli Portii, Welles bez namysłu wykreślił tę postać i skrócił dramat.

Eseistyczny film F jak fałszerstwo zajmuje kluczową pozycję w twórczości Orsona Wellesa. Jest błyskotliwą refleksją na temat sztuki i fałszerstwa, prawdy i kłamstwa, magii i manipulacji, z Orsonem Wellesem w roli gospodarza i mistrza ceremonii. I jest też rodzajem wyznania miłosnego Wellesa, które w filmie inspiruje malarza Pabla Picasso do stworzenia serii malowideł. Jest też źródłem inspiracji dla samego Wellesa przy produkcji późnych dzieł, którym było bliżej do europejskiego kina autorskiego, niż do amerykańskiego systemu studyjnego, pozostawionego przez Wellesa daleko w tyle.

Stefan Drössler